De natiestaat in transnationaal perspectief, ca. 1750-1950

Natiestaten zijn het resultaat van twee samenhangende historische processen: staatsvorming en natievorming. Bestond Europa in de achttiende eeuw vooral uit multinationale staten, gedurende de negentiende eeuw werd de natiestaat de norm. Cultuurwetenschappers gaan er steeds meer vanuit dat de verspreiding van natiestaten een grensoverschrijdende ontwikkeling is geweest. Staten werden gevormd aan de hand van circulerende institutionele modellen, denk aan nationale constituties of onderwijssystemen. Via een proces van cultuur- en rechtstransfer werden dergelijke voorbeelden aangepast aan de nationale omstandigheden. Ook de verspreiding van ideeën over nationale identiteit geschiedde transnationaal. Intellectuelen, met hun eigen specialisme, stonden in contact met geestverwanten in andere landen, en versterkten zo elkaars ideeën.
Allerlei (sociale) netwerken hebben dus aan de basis gestaan van de transnationale natiestaat. Historici spreken vaak over ‘netwerken’ in metaforische zin, maar een systematischer onderzoek naar netwerken is lang uitgebleven. Sinds de eeuwwisseling heeft het historische netwerkonderzoek zich ontwikkeld tot een zelfstandige onderzoeksveld, in het kielzog van de zogeheten digital humanities oftewel de digitale geesteswetenschappen. Netwerken zijn veelvormig geweest: van tastbare correspondentienetwerken tot meer abstracte institutionele transfers.
Om de wording van natiestaten te bestuderen, zal in deze cursus worden gebruikgemaakt van digitale onderzoeksmethoden voor historisch onderzoek. In lijn met de digital humanities wordt gewerkt met software voor historisch netwerkonderzoek. Het netwerkconcept biedt cultuurwetenschappers nieuwe perspectieven op hun onderzoeksobject. Dergelijke formele methoden zijn daarmee een goed voorbeeld van hoe digitale onderzoeksmethode een aanvulling zijn op traditioneler kwalitatief onderzoek.