Inleiding in de wetenschap

Deze cursus biedt een eerste kennismaking met de wetenschap, haar methoden en werkwijze. We spreken immers over gedrags-, gezondheids- en onderwijswetenschappen en de bacheloropleiding is een wetenschappelijke studie. Het is dus goed om je ervan bewust te worden dat je niet enkel een opleiding tot gedragswetenschapper, psycholoog of onderwijskundige volgt, maar ook een opleiding tot ‘basiswetenschapper’. Een basiswetenschapper heeft een goed begrip van zowel de sterktes als beperkingen van de moderne wetenschap. Een basiswetenschapper heeft een wetenschappelijk(e) denkvermogen, attitude en vaardigheid. Maar wat is ‘wetenschap’ nou eigenlijk? Wat houdt het in om ‘wetenschappelijk’ te denken en te doen? Dit zijn enkele van de kernvragen waarop je concrete antwoorden kunt formuleren na afronding van deze cursus.

De cursus bestaat uit drie overkoepelende thema’s: wetenschapsfilosofie, wetenschappelijke methoden, en metawetenschap.
Met behulp van bekende werken in de wetenschapsfilosofie, van onder andere Karl Popper, Thomas Kuhn en Imre Lakatos, gaat het eerste thema nader in op de vraag wat wetenschap is. We plaatsen het startpunt van deze zoektocht echter wat verder terug in de geschiedenis, door eerst in te gaan op enkele ontwikkelingen die plaatsvonden voor en tijdens de zogenaamde wetenschappelijke revolutie.
Het tweede thema gaat nader in op belangrijke methoden in de wetenschap (bijvoorbeeld het experiment) om hypothesen en theorie te beoordelen. Daarnaast gaan we dieper in op een belangrijke bron van wetenschappelijke verklaringen: correlaties en causaliteit, en op de vraag hoe die twee zijn te onderscheiden.
Wetenschap is echter meer dan een kennisfabriek; ze is ook mensenwerk. Wetenschap wordt bedreven door mensen die met elkaar verbonden zijn in groepen en instituties, waar waarden en normen bestaan over hoe wetenschap te bedrijven. De studietaken in het derde thema gaan in op aspecten waar het mis kan gaan met dergelijk mensenwerk, zoals redeneerfouten die men bij de interpretatie van onderzoek kan maken. Daarnaast gaan we nader in op hoe problemen die zich soms voordoen tijdens het onderzoeksproces en de communicatie hierover geleid hebben tot enkele (recente) veranderingen in de manier waarop wetenschap bedreven wordt.

Leerdoelen
Na bestudering van deze cursus kun je

• uitleggen wat kennis is en enkele doelen en kenmerken van wetenschap benoemen en herkennen
• een beknopt overzicht geven van de epistemologische geschiedenis waarin de werkwijze van de moderne wetenschap verankerd is
• omschrijven hoe de logisch positivisten en Karl Popper de empirische werkwijze van wetenschap duiden; ook kun je het logisch positivisme contrasteren met het falsificationisme van Popper
• uitleggen hoe Thomas Kuhns historische benadering de ontwikkeling van wetenschap(pen) duidt; ook kun je deze benadering contrasteren met die van Karl Popper en de logisch positivisten
• uitleggen hoe Imre Lakatos wetenschappelijke ontwikkeling probeerde te duiden en hoe zijn benadering elementen van Karl Popper en Thomas Kuhn weet te combineren
• uitleggen wat de inductieve en hypothetisch-deductieve methodes inhouden en de voor- en nadelen van deze methodes benoemen; daarnaast kun je de als-dan-daarommethode uitleggen en toepassen
• beschrijven wat kenmerkend is aan de experimentele methode, belangrijke methodologische concepten benoemen en uitleggen, en beschrijven hoe het experiment gebruikt kan worden voor hypothese-toetsing
• benaderingen van causaliteit beschrijven en de verschillen tussen de benaderingen analyseren, het onderscheid tussen correlatie en causaliteit uitleggen, en causale figuren gebruiken ter verklaring van gevonden correlaties
• duiden wat de essentie is van een informele drogredenering, benoemen welke verschillende drogredeneringen er zijn, en deze herkennen in voorbeelden daarvan
• beschrijven welke valkuilen zich in het wetenschappelijke proces kunnen voordoen, benoemen en concretiseren hoe de open science-werkwijze kan bijdragen aan het voorkómen van twijfelachtige onderzoekswerkwijzen, en de essentie van de wetenschappelijke gedragscode-integriteit reproduceren
• beschrijven welke belangrijke thema’s een rol spelen in de interactie tussen wetenschap en de samenleving, zoals wetenschapscommunicatie, maatschappelijk vertrouwen in de wetenschap, en het probleem van misinformatie
• de leerstof uit de verschillende studietaken met elkaar in verband brengen en overeenkomsten en verschillen herkennen.