Hoe objectief zijn schooladviezen? Onbewuste denkfouten onder de loep
Onderzoeker Tamara Schleepen: 'Toetsgegevens lijken objectief, maar ook leerkrachten blijken gevoelig voor subtiele denkfouten. Door die zichtbaar te maken, kunnen we werken aan eerlijkere onderwijsbeslissingen.'
Onbewuste denkfouten
Leerkrachten in het Nederlandse basisonderwijs gebruiken scorerapporten om hun onderwijs af te stemmen op leerlingen en om een passend schooladvies te geven. Deze rapporten bevatten informatie over prestaties van leerlingen vergeleken met landelijke referentieniveaus (benchmarks) en over de ontwikkeling van leerlingen in de tijd (groeipatronen).
Eerder onderzoek richtte zich vooral op de vraag of leerkrachten deze statistische informatie goed kunnen lezen en begrijpen. Wat daarbij nauwelijks is onderzocht, is of hun oordeel onbewust wordt beïnvloed door cognitieve denkfouten. Je kunt daarbij denken aan het te zwaar laten meewegen van een eerste indruk, recente resultaten of bestaande verwachtingen over een leerling. Dergelijke denkfouten of vertekeningen ('cognitieve bias') kunnen directe gevolgen hebben voor de onderwijskansen van leerlingen. Dit onderzoek is dan ook heel relevant voor leerkrachten, scholen, beleidsmakers en ouders.
Hoe komen oordelen tot stand en waar zitten de risico’s
In dit project onderzoekt Tamara Schleepen van de Open Universiteit of drie bekende cognitieve biases (verankering, recentheid en bevestigingsvooroordeel), een rol spelen als leerkrachten scorerapporten interpreteren. Daarnaast wordt gekeken of verschillende soorten informatie in rapporten (benchmarks versus groeipatronen) in meer of mindere mate gevoelig zijn voor deze denkfouten.
Het onderzoek levert wetenschappelijke kennis op over hoe professionele oordelen in het onderwijs tot stand komen en waar mogelijke risico’s voor vertekening zitten.
Experiment met circa 80 leerkrachten basisonderwijs
Het onderzoek wordt uitgevoerd als een online experiment. Ongeveer 80 leerkrachten uit het basisonderwijs gaan eraan deelnemen. Zij krijgen meerdere, geanonimiseerde scorerapporten te zien van leerlingen uit groep 8. In deze rapporten worden subtiele verschillen aangebracht die bepaalde cognitieve biases kunnen activeren, bijvoorbeeld door een eerste score extra te benadrukken of door recente resultaten visueel prominenter te maken.
Leerkrachten geven per rapport hun oordeel over het niveau en de ontwikkeling van de leerling en formuleren een schooladvies. Door deze oordelen systematisch te vergelijken, kan worden vastgesteld in welke mate en op welke manier cognitieve biases het oordeel beïnvloeden.
Eerlijkere en beter onderbouwde beslissingen
Het belangrijkste doel van het project is inzicht te krijgen in de mate waarin onbewuste denkfouten een rol spelen bij het interpreteren van toetsgegevens en het geven van schooladviezen. Daarnaast laat het onderzoek zien of bepaalde vormen van rapportage gevoeliger zijn voor bias dan andere. De onderzoekers willen met deze kennis bijdragen aan eerlijkere en beter onderbouwde beslissingen in het onderwijs. De inzichten kunnen deel gaan uitmaken van gerichte professionalisering van leerkrachten. En je kunt deze kennis gebruiken bij het (her)ontwerpen van scorerapporten zodat zij minder vatbaar zijn voor vertekening. De inzichten kunnen ook worden gebruikt als basis voor beleidsontwikkeling rondom toetsgebruik en schooladvisering.
Over het onderzoeksteam
Het onderzoek wordt uitgevoerd door Tamara Schleepen, onderzoeker aan de Open Universiteit (Faculteit Onderwijswetenschappen). Haar onderzoek focus bevindt zich op het snijvlak van toetsing, onderwijsbesluitvorming en cognitieve psychologie.
Het project heeft een looptijd van twaalf maanden. De eerste resultaten worden binnen dit jaar verwacht en zullen worden gedeeld via wetenschappelijke publicaties en presentaties op nationale en internationale conferenties.
Het onderzoek wordt gefinancierd door NWO, binnen het domein Sociale en Geesteswetenschappen (Open Competitie XS 2025).