Rapport: Rendement hoger onderwijs in Nederland onder de maat

Wat is er aan de hand in Nederland?

Claessen: 'In Nederland stopt ruim een op de vier studenten (ongeveer 25% tot 32%) in het eerste jaar. Dat komt neer op zo’n 42.500 studenten per jaar. Dit percentage van ± 30 % is niet van recente datum, maar keert in elk geval sinds 2010 jaar in jaar uit terug. Slechts 30% van de starters rondt de studie af in de tijd die ervoor staat. Gemiddeld is dat 43% in de OECD-landen. Koplopers zijn Ierland en Engeland waar bijna 70% de studie binnen de geplande tijd met succes afrondt.'

De successcore na de nominale studeertijd mag dan wel zeer laag zijn; als je studenten drie jaar extra geeft, loopt Nederland opeens voorop. Ruim 70% van de starters heeft dan toch een hoger onderwijsopleiding afgerond. 'Eind goed al goed' dus? Daar is Claessen het niet mee eens: de hoge uitval en de langere doorlooptijd kosten de overheid veel geld, kosten de studenten veel extra tijd en het gaat ook gepaard met onzekerheid, mentale belasting en stress bij de studenten.

Eerste jaar is de grote valkuil

De grote valkuil blijkt het eerste jaar. Ongeveer 30% van de eerstejaars (40.000 studenten) stopt tijdens of aan het einde van het eerste jaar met hun opleiding. 18% blijft studeren, maar stapt over naar een andere opleiding ('switchers'). De resterende 12% zet een punt achter studeren in het hoger onderwijs ('uitvallers'). Dat heeft natuurlijk effect op het nominale rendement. Claessen: 'Als we van die 40.000 eerstejaars nu eens 10.000 binnen boord weten te houden, dan heeft dat meteen effect op onze plaats in de ranking en op de genoemde financiële en maatschappelijke kosten.'

In welke richting kun je oplossingen zoeken?

Claessen pleit niet voor grote radicale ingrepen: 'Daarvoor hebben we er al genoeg gehad'. Hij stelt maatregelen voor op drie fronten. Ten eerste onderzoek naar waar die verschillen tussen de landen vandaan komen. Als je weet welke factoren van ons onderwijsstelsel bijdragen aan deze grote verschillen tussen landen, dan weet je aan welke knoppen Nederland zou kunnen draaien.

Een tweede oplossingsrichting is kijken naar de studiekeuzeprocessen van de leerlingen in het VO en de ondersteuning door de scholen daarbij. Claessen: 'Het idee van examenprofielen stamt uit het einde van de vorige eeuw, maar we zien bij switchers en uitvallers steeds weer de argumenten 'verkeerde studiekeuze' en 'verwachtingen niet uitgekomen'. Er liggen nu vier recente proefschriften op tafel over deze onderwerpen op tafel met tal van adviezen over hoe je de studiekeuze beter kunt organiseren dan wel begeleiden. Doe daar iets mee.'

Je zou ook kunnen sleutelen aan de overgang van VO naar HO. Kun je die programmatisch en logistiek minder risicovol maken? Claessen wijst erop dat er tal van onderzoeken naar studiekeuze en studievoortgang zijn in het hoger onderwijs die allerlei suggesties en aanbevelingen doen. In zijn rapport signaleert hij een paar veelbelovende oplossingsrichtingen op stelselniveau. Nu is het bijvoorbeeld zo dat het voorgezet onderwijs verantwoordelijk is voor profiel- en studiekeuze, en het hoger onderwijs voor studiestart en voortgang. Zou het niet mogelijk zijn om een stap van verdeelde naar gedeelde verantwoordelijkheid te zetten? Of: kun je niet kijken of vo en ho inhoudelijk meer de verbinding kunnen zoeken? Claessen ziet in het grensgebied tussen beide sectoren vele kansen om de onderlinge afstand te verminderen liggen: eindexamenleerlingen faciliteren bij het maken van profielwerkstukken, snuffelstages aanbieden etc. En meer flexibilisering zou ook kunnen bijdragen aan het verminderen van uitval en studievertraging. Denk aan inhoudelijke keuzeopties in het eerste half jaar, starten met een brede propedeuse, halverwege het eerste jaar switchers al de kans bieden om te switchen.

Claessen: 'De koers van een tanker willen veranderen gaat langzaam en niet vanzelf. Tienduizend eerstejaars ho-studenten aan boord willen houden is in onze ogen een haalbare optie, maar het vraagt wel om gerichte acties van het Ministerie en onderwijsinstellingen om de handen in elkaar te slaan en te doen wat gedaan moet worden.'

Het rapport 'Nominaal rendement hoger onderwijs Nederland onder de maat' is gratis te downloaden.

Bron: Education at a glance (EAG 2025), publicatie van OECD