Boek Oral History: geschiedenis volgens gewone mensen
Oral history, geschiedschrijving op basis van persoonlijke verhalen, kwam in Nederland na de Tweede Wereldoorlog van de grond. 'Daarvoor gingen de grote verhalen vooral over oorlogen, staatsvorming en de bestuurlijke en maatschappelijke elite. Geschiedschrijving stond vaak in dienst van nationale identiteitsvorming,' zegt Hogervorst.
Na de Tweede Wereldoorlog kwam daar verandering in. De oorlog en de Holocaust waren zo ingrijpend dat die om duiding vroegen. Historicus Loe de Jong en zijn collega’s van het speciaal daarvoor opgerichte Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie baseerden hun onderzoek ook op gesprekken met ooggetuigen om het verleden van de kampen en het verzet vast te leggen, want daarover bestonden geen andere bronnen dan de getuigenissen van mensen die het hadden meegemaakt.
Musea breiden collecties uit met interviews
Later, in de jaren zeventig, zette die ontwikkeling door. Door democratisering en emancipatie ontstond meer aandacht voor vrouwen, arbeiders en gewone mensen. En oral history werd een middel om juist ook die stemmen hoorbaar te maken en de geschiedenis aan te vullen. 'Nu zie je dat niet alleen historici, maar steeds meer erfgoedinstellingen en musea interviewprojecten opzetten om hun collecties uit te breiden. Er is veel enthousiasme voor', merkt Hogervorst. 'Want notulen, krantenberichten, foto's en objecten creëren wel een beeld, maar op veel vragen krijg je alleen antwoord door in gesprek te gaan met mensen die erbij zijn geweest, en te vragen naar wat niet is opgeschreven.'
En daarbij gaat het niet alleen om wát mensen vertellen, maar ook om hóé ze dat doen, maakt Hogervorst duidelijk in haar boek. Zo interviewde zij een man die als kind in Kamp Westerbork en Theresienstadt had gezeten en later een gerenommeerd wetenschapper werd. "Hij viel steeds in herhaling. Pas later realiseerde ik me dat juist die herhaling betekenisvol was. Op het moment dat het onderwerp te gevoelig werd, kon hij niet verder. Ook dat vertelt iets over de doorwerking van het verleden."
Grotere ontwikkelingen
Toch zijn het niet de persoonlijke details die voor Hogervorst het meest interessant zijn. 'Waar het mij als historicus om gaat, is dat verhalen inzicht geven in grotere maatschappelijke verschijnselen en ontwikkelingen. Een interview gaat nooit alleen over die ene persoon. Je krijgt ook inzicht in sociale groepen waarin diegene verkeert en culturele herinneringen waaruit iemand put om over het verleden te vertellen.'
Hogervorst was projectleider van het onderzoek Kinderen van de kolonie, waarvoor kinderen en kleinkinderen van mijnwerkers in Zuid-Limburg en turfstekers in Zuidoost-Drenthe werden geïnterviewd. Naast trots en gehechtheid aan de regio kwamen ook gevoelens van overgeërfde minderwaardigheid naar voren.
Soms schuilt zo'n gevoel wel in een klein detail. Zo vertelde een vrouw hoe zij als jong meisje haar ogen donker opmaakte met kohlpotlood voor het uitgaan. Haar vader, die mijnwerker was, kon dat niet aanzien. Het confronteerde hem met zijn schaamtegevoel over zijn werk en zijn leven. Zulke persoonlijke herinneringen geven geschiedenis een emotionele lading.
Waar zijn dit soort betekenisvolle verhalen te vinden? Volgens Hogervorst vaak dichterbij dan veel mensen denken. Websites als sprekendegeschiedenis.nl, archieven.nl en oorlogsbronnen.nl bieden toegang tot duizenden interviews. En in steeds meer historische musea maken interviewfragmenten deel uit van de tentoonstelling.
Over corona en Pim Fortuyn
En welke verhalen zouden we vandaag moeten vastleggen voor volgende generaties? Hogervorst: 'Binnenkort is het 25 jaar geleden dat Pim Fortuyn werd vermoord. Ik ben benieuwd hoe mensen, juist ook mensen met een migratieachtergrond, op die periode terugkijken, en wat er voor hen is veranderd na de opkomst van Leefbaar. Of corona. De parlementaire enquêtecommissie kijkt terug met bestuurders en kopstukken, maar ik wil weten: hoe ging het thuisonderwijs, de thuiszorg, hoe namen mensen afscheid van dierbaren? Als je te lang wacht, zijn die herinneringen vervaagd.'
Het boek Oral History is er voor iedereen die met interviews over het verleden aan de slag wil gaan. Vanaf de voorbereiding tot aan interviewtechnieken en het documenteren, interpreteren en analyseren ervan.
Oral History. Handboek voor onderzoek, onderwijs en erfgoed van Susan Hogervorst en Marloes Hülsken verscheen bij uitgeverij Amsterdam University Press. Prijs: 29,99 euro, ISBN 9789463724982.
