Jezelf toetsen helpt om nieuwe kennis te leren in het basisonderwijs
Hoe voorkom je dat kennis wegzakt?
De zorgen over basisvaardigheden in het primair onderwijs nemen toe. Leerlingen krijgen instructie, oefenen in de klas, halen toetsen, en toch zakt essentiële kennis na verloop van tijd weer weg. Tafels van vermenigvuldiging blijven niet paraat, feiten uit teksten verdwijnen en zelfs volwassenen blijven struikelen over werkwoordspellingregels, wie is niet weleens de 't' achter 'jij wordt' vergeten, terwijl de regel zo bekend is?
De vraag is daarom niet óf leerlingen moeten oefenen, maar vooral hóé ze dusdanig oefenen dat kennis beklijft. Vanuit die vraag richtte Ophuis-Cox haar onderzoek op de leerstrategie 'retrieval practice'. Een leerstrategie waarbij je nieuw geleerde kennis ophaalt uit je geheugen; je toetst jezelf. Cruciaal daarbij is dat zij dit onderzocht in authentieke basisschoolklassen, midden in de dagelijkse onderwijspraktijk.
Vier studies in de dagelijkse onderwijspraktijk
In vier studies in gewone Brabantse basisschoolklassen bleek dat jezelf toetsen consequent leidt tot langdurig beter onthouden van feitelijke kennis dan veelgebruikte strategieën zoals herlezen of samenvatten. Leerlingen die zichzelf toetsten, konden de geleerde lesstof beter onthouden en ophalen op de lange termijn. Dit gold voor het automatiseren van de tafels van vermenigvuldiging, het onthouden van feiten uit teksten én het kennen van werkwoordspellingregels.
Moeite doen loont
Opvallend is dat leerlingen zelf vaak kiezen voor leerstrategieën die prettig en makkelijk aanvoelen, maar minder effectief zijn. Juist de strategie die meer inspanning vraagt, jezelf toetsen, blijkt het meeste op te leveren wanneer het aankomt op het onthouden van kennis voor de lange termijn. Moeite doen loont dus, als je die moeite in de juiste strategieën stopt.
Ook interessant is de bevinding dat het beter kennen van bijvoorbeeld de werkwoordspellingsregels niet automatisch leidde tot het ook beter kunnen toepassen ervan. Vervolgonderzoek zal moeten uitwijzen hoe 'jezelf toetsen' op dit gebied zou kunnen bijdragen.
Belangrijke inzichten
Het onderzoek van Ophuis-Cox levert bewijs voor een aantal belangrijke inzichten.
- Jezelf toetsen met flashcards werkt voor het aanleren van de tafels van vermenigvuldiging beter dan traditioneel opdreunen.
- Jezelf toetsen zorgt ervoor dat leerlingen in het primair onderwijs feitelijke kennis en procedurele regels beter onthouden.
- Leerlingen overschatten vaak hoe effectief 'makkelijke' leerstrategieën zijn, en onderschatten juist strategieën die meer mentale inspanning vragen.
- Het kennen van regels betekent niet automatisch dat leerlingen deze ook correct toepassen.
Over Fieke Ophuis-Cox
Fieke Ophuis-Cox (Tegelen, 1980) is leerkracht in het primair onderwijs bij SKPO (Eindhoven e.o.) en docent aan de Open Universiteit. In haar onderzoek richt zij zich op de vraag hoe leerlingen kennis kunnen leren, maar deze ook langdurig kunnen onthouden en inzetten in echte klaslokalen. Op vrijdag 27 maart 2026 om 13.30 uur verdedigt zij haar proefschrift 'The Reach of Retrieval: Exploring Retrieval Practice in Authentic Primary School Classroom' bij de vakgroep Leren en Instructie (faculteit Gedrags- en gezondheidswetenschappen) van de Open Universiteit.
Promotor is prof. dr. Gino Camp en copromotor is dr. Leen Catrysse. Haar onderzoek werd mede mogelijk gemaakt door de promotiebeurs voor leerkrachten van NWO en door de steun van SKPO. De promotie is live bij te wonen bij de Open Universiteit in Heerlen en online te volgen via ou.nl/live.
