Macht achter tralies: hoe gevangenen zeggenschap over hun leven behielden
Gevangenen centraal
In de geschiedschrijving van het Nederlandse gevangeniswezen is veel aandacht voor hervormingen en ideeën van autoriteiten, maar veel minder voor de rol van gevangenen zelf. Van der Zande laat zien hoe 19e-eeuwse gevangenen, die nauwelijks formele rechten hadden, onderhandelden over regels, beperkingen omzeilden en soms zelfs veranderingen in het systeem teweegbrachten.
Macht in beweging
Het onderzoek laat zien dat gevangenen niet alleen passieve ontvangers van regels en straffen waren. Hoewel hun mogelijkheden beperkt bleven en afhingen van anderen, laat Van der Zande zien hoe creatief gevangenen de beschikbare ruimte aangrepen om hun omgeving te beïnvloeden. Ze smokkelden brieven en goederen, dienden klachten en verzoeken in en zetten lichamelijk lijden, berouw of onverschilligheid in om hun positie te beïnvloeden.
De handelingsruimte van gevangenen draaide niet alleen om het veranderen van hun omstandigheden of het gevangenissysteem. Meestal ging het erom vast te houden aan wat voor hen belangrijk was: relaties, hun identiteit en zeggenschap over het eigen leven. Gevangen moeders probeerden bijvoorbeeld toestemming te krijgen om zelf voor hun kinderen te zorgen en moeder te kunnen zijn.
Hoeveel ruimte gevangenen kregen, verschilde per persoon en situatie en veranderde gedurende de 19e eeuw. Hun agency, het vermogen om binnen beperkingen te handelen, nam niet simpelweg toe of af. Zo kregen gevangenen meer mogelijkheden om zich uit te spreken over straf, gezondheid en zorg, terwijl hun zeggenschap over hun kinderen en het contact met de buitenwereld juist afnamen.
Over Iris van der Zande
Iris van der Zande (Zierikzee, 1990) is historicus. Op vrijdag 16 oktober 2026 om 13.30 uur verdedigt zij haar proefschrift met de titel The Power of the Prisoner. Tracing Agency in Nineteenth-Century Dutch Prisons aan de faculteit Cultuurwetenschappen van de Open Universiteit in Heerlen.
Promotoren zijn prof. dr. Gemma Blok (Universiteit Utrecht) en em. prof. dr. Emile Kolthoff (Open Universiteit). De promotie is live bij te wonen bij de Open Universiteit in Heerlen en online te volgen via ou.nl/live.
