Na zoveelste datalek: hoogleraar Stef Joosten pleit voor professioneel opgeleide digitale architecten

Zoals artsen het verschil kunnen maken tussen leven en dood, spelen digitale architecten een cruciale rol in het beschermen van mensen in een maatschappij die volledig leunt op informatietechnologie van overheden, organisaties en bedrijven.

'De verantwoordelijkheid van een digitaal architect is enorm', verduidelijkt Joosten aan de hand van de Odido-hack. 'Als een informatiesysteem hackers in staat stelt miljoenen persoonsgegevens te stelen, dan is het aanvalsoppervlak te groot, oftewel: er zijn veel te veel toegangen voor hackers. Dat mag nooit het geval zijn. Een klein aanvalsoppervlak is een fundamenteel uitgangspunt voor elk digitaal informatiesysteem. Daarmee maak je het verschil tussen een klein incident en een ramp met miljoenen gedupeerden en grote maatschappelijke gevolgen.'

Informatiestromen vormen fundament van samenleving

Professionele digitale architecten zijn nodig om grote IT-rampen en blunders te voorkomen. Volgens Joosten wordt het hoog tijd dat dit besef doordringt. Recente incidenten laten zien hoe groot de impact is van slecht ontworpen digitale systemen. Volgens de hoogleraar heeft digitale architectuur zelfs een vergelijkbare maatschappelijke impact als bouwkundige architectuur. 'Zoals gebouwen het fundament vormen van dorpen en steden, vormt digitale architectuur het fundament van overheidsbeleid, dienstverlening en rechtsbescherming. Als dat fundament niet stevig is en structurele fouten bevat, kan het vertrouwen van burgers in overheid en organisaties snel onder druk komen te staan.'

Levens verwoest

Het bekendste voorbeeld blijft volgens Joosten de toeslagenaffaire. Duizenden ouders werden onterecht beschuldigd van fraude. 'De systemen van de Belastingdienst konden de juiste informatie niet achterhalen. Dit is een ontwerpfout, wat je in een vroeg stadium moet voorkomen. Omdat dat niet is gebeurd, zijn de levens van hordes mensen verwoest door een overheid die daar ook nog eens Kafkaësk over communiceert. Vind je het gek dat mensen hun vertrouwen in de overheid verliezen? Hier raakt het gedrag van de overheid in essentie aan ondermijning van de rechtsstaat. De invloed van de toeslagenaffaire op het politieke landschap is enorm. De doorslaande polarisatie voelen we tot op de dag van vandaag.'

Architectuur aan de voorkant

Wat moet er volgens de hoogleraar gebeuren om het tij te keren? Of zoals de titel van Joostens afscheidsrede suggereert: Gaat AI de overheid helpen om data de baas te worden?

'Het antwoord is nee, de professionalisering van het vak digitaal architect moet beter. We vinden het vanzelfsprekend dat een nieuw appartementencomplex wordt ontworpen door een academisch opgeleide bouwkundig architect met een beroepsregistratie. Waarom stellen we diezelfde eisen niet aan mensen die digitale informatievoorzieningen ontwerpen waar miljoenen burgers van afhankelijk zijn?'

Onduidelijkheid over rollen

In de huidige praktijk noemen professionals met uiteenlopende achtergronden zich architect: informatici, bedrijfskundigen en beleidsmedewerkers. 'Zelfs neerlandici en filosofen kom ik tegen als collega-architect. Dat roept vragen op. Kijkend naar de staat van de informatievoorziening in de overheid, moet dat beter. Te vaak worden digitale transformatieprojecten gestart zonder architectonisch fundament.'

Een terugkerend knelpunt is volgens Joosten de juistheid en volledigheid van gegevens.
'Als informatie niet klopt, ontstaan problemen die zich door het hele systeem verspreiden. Het gaat vaak niet alleen om technische problemen, maar om de juiste data.' Daar komt nog bij dat complexe regelgeving vaak wordt vertaald naar steeds ingewikkeldere en dure systemen, waardoor die complexiteit alleen maar verder toeneemt.

Nieuwe masteropleiding

Joosten pleit daarom voor duidelijke opleidingseisen voor digitale architecten, vergelijkbaar met die in de bouwkunde. 'Een digitaal architect moet technisch bekwaam zijn, academisch gevormd om vanuit een intrinsieke nieuwsgierigheid complexiteit te doorgronden en in staat zijn om objectief en op niveau met opdrachtgevers en uitvoerders te communiceren.'

Daarnaast ziet hij graag een vorm van beroepsregistratie en accreditatie van opleidingen, aangevuld met permanente educatie. De Open Universiteit start in dit licht in september met de vernieuwde masteropleiding Digital Business Transformation aan de faculteit Bètawetenschappen.

Joosten nuanceert zijn kritiek door ook te wijzen op de vele stabiele systemen die in Nederland functioneren. 'Het punt is niet dat álles fout gaat,' stelt hij, 'maar dat de incidenten díe fout gaan, zoals de toeslagenaffaire, zulke desastreuze gevolgen hebben. De onzichtbare successen zijn talrijk, maar de zichtbare mislukkingen ondermijnen het vertrouwen. Dat is de uitdaging waar de volgende generatie digitale architecten voor staat.'

Symposium en afscheidsrede

Stef Joosten spreekt zijn afscheidsrede 'Digitale architectuur en AI in de overheid' uit op vrijdag 10 april 2026 om 16.00 uur aan de Open Universiteit in Heerlen.
Voorafgaand aan de afscheidsrede, vanaf 13.00 uur, vindt het symposium Helpt AI de overheid om data de baas te worden? plaats.

Aanmelden

Aanmelden voor de afscheidsrede en/of het symposium is mogelijk via ou.nl/uitnodiging.
De afscheidsrede is integraal te volgen via ou.nl/live.

Prof. dr. ir. Stef Joosten