Oratie Mariette Lokin: Zorg dat ICT-systemen wetten transparant en rechtmatig uitvoeren

Foute beslissingen kunnen levens ruïneren

Vanuit de leerstoel Wetgeven in de digitale rechtsstaat richt Mariette Lokin zich vanuit de faculteit Rechtswetenschappen op de vraag: hoe vertaal je wetgeving zorgvuldig, uitlegbaar en rechtmatig naar digitale systemen waarmee de overheid het gros van wetten en regels uitvoert. Dat is niet alleen aan organisaties zoals UWV, SVB, IND en de Belastingdienst, maar ook aan de wetgever zelf.

De leerstoel is ingesteld in samenwerking met het Ministerie van Justitie en Veiligheid en een breed consortium van publieke organisaties, verenigd in een adviesraad die digitale wetsuitvoering wil verbeteren. Lokin: 'De behoefte aan meer kennis is groot, omdat het nogal eens misgaat, en foute beslissingen het leven van burgers echt kunnen ruïneren.' Zij is naast hoogleraar ook juridisch adviseur bij Hooghiemstra & Partners.

Van wet naar softwarecode

Belangrijk probleem, stelt Lokin in haar oratie, is dat pas laat in het wetgevingsproces aandacht is voor de digitale uitvoering. Maar als je het goed wil doen, dan moet je al bij het opstellen van wetten rekening houden met hoe de betekenis ervan in softwarecode terechtkomt.

Lokin legt uit: 'Wettekst laat vaak ruimte voor interpretatie. Juristen kunnen daar goed mee omgaan. Maar programmeurs hebben eenduidige beslisregels nodig om wet- en regelgeving in code te vertalen. Dus moeten ze samen kijken of de ruimte voor afwegingen in een wet te objectiveren is. Als dat niet kan of onwenselijk is omdat je rekening moet houden met individuele belangen, dan is het wellicht beter om af te zien van digitale uitvoering. Wat in elk geval niet werkt is interpretaties overlaten aan de IT-ontwikkelaars. Die verantwoordelijkheid hoort niet bij hen, en daar moeten ze tegen beschermd worden.'

Rechtsbescherming burgers in gevaar

'Neem een term als 'in overwegende mate' of 'zo veel mogelijk'. Voor een jurist is helder dat je een afweging moet maken, een programmeur kan alleen wat met een concreet percentage. Die keuze wordt nu vaak diep in de uitvoering gemaakt, bijvoorbeeld door zo’n term te vertalen naar 75 procent. Maar als dat niet is wat de wetgever heeft bedoeld, hapert de wetsuitvoering en kunnen mensen gedupeerd raken.'

Dat bleek toen in 2024 duidelijk werd dat het UWV jarenlang onjuiste berekeningen maakte voor WIA-uitkeringen bij arbeidsongeschiktheid. Tienduizenden mensen ontvingen te veel of te weinig geld. 'Dit soort fouten ziet men in Den Haag als incidenten', aldus Lokin. 'Maar ze komen voort uit het feit dat wetgeving en digitalisering structureel niet goed op elkaar zijn afgestemd.'

Beslissingen worden daardoor te vaak genomen in een black box, en dat brengt de rechtsbescherming van burgers in gevaar. 'Interpretaties en beslissingen verdwijnen in systemen en zijn niet transparant en uitlegbaar. Dat staat op gespannen voet met de kernprincipes van de rechtsstaat, zoals legaliteit en machtenspreiding. En het is voor burgers én rechters lastig om besluiten te controleren.'

Volgens Lokin kijkt de politiek nog te weinig naar de wetsuitvoering in digitale systemen. 'De Tweede Kamer beoordeelt wetten enkel inhoudelijk, terwijl de toepassing grote gevolgen kan hebben. Ook vroeger kon je niet in het hoofd van ambtenaren kijken die de hoogte van een uitkering vaststelde. Dat klopt. Maar de schaal waarop ICT-systemen nu beslissingen nemen op basis van één interpretatie is massaal. Dat maakt de impact van fouten ook veel groter.'

Nieuwe aanpak wetgeving

Lokin pleit daarom voor een nieuwe aanpak van wetgeving met vanaf de allereerste start aandacht voor de vertaling naar code. Beleidsmakers, wetgevers en IT-specialisten zullen moeten samenwerken en een vaste methodiek ontwikkelen voor het opstellen van digitaal uitvoerbare regels. 'Gestructureerde analyse is daarvoor nodig: ga de regels maar eens samen goed ontleden en bepalen wat we precies bedoelen met formuleringen en begrippen.'

Concreet stelt Lokin voor om de vertaling van wetgeving naar digitale beslisregels vast te leggen, bijvoorbeeld in een specificatiedossier. Dan hebben Kamerleden inzicht in hoe de wet er digitaal uitziet en kunnen ze daar vragen over stellen. Ook interpretaties van open normen moeten vooraf worden uitgewerkt en openbaar gemaakt in beleidsregels. 'Als je dat niet expliciet maakt verdwijnt de democratische controle', aldus Lokin.

Menselijke maat blijft nodig

Lokin benadrukt dat lang niet alle wet- en regelgeving geautomatiseerd kan of moet worden. 'Bij complexe afwegingen, zoals in asielrecht of bij arbeidsongeschiktheid, blijft menselijke beoordeling noodzakelijk voor het behoud van nuance en rechtvaardigheid.'

Oratie

Prof. dr. Mariette Lokin spreekt haar oratie, getiteld 'Digitaal disciplineren anno 2026: hoe houdt de wetgever grip op digitale uitvoering', uit op vrijdag 12 juni 2026 van 16.00 tot 17.00 uur aan de Open Universiteit in Heerlen. De oratie is integraal te volgen via www.ou.nl/live. Aanmelden voor de oratie en het symposium kan via www.ou.nl/uitnodiging.

Voorafgaand aan de oratie van Mariette Lokin vindt het symposium 'De menselijke wetgever': hoe maken we wetten die werken voor de digitale rechtsstaat plaats.

Prof. dr. Mariette Lokin